Nikola Pavlović: "Rošule"
Često nailazim na zabludu da reč „rošule“ ne postoji, ili, ako i postoji, da ne znači ništa. Naravno, ta reč postoji, živa je i zdrava.
Evo šta o tome kaže Reeečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika SANU (deseti tom, strana 568):
rošule i. [nem. Rhoschule, od grč. slova ρ (ro) i nem. i. Schule (škola); nominativ jednine je preuzeo izvorni nemački oblik reči što katkad dovodi do nedoumica u dekliniranju] poseban tip srednjih škola u Kraljevini Srbiji i, kasnije, po uvođenju Zakona o usmerenom obrazovanju (v. šuvarica), u SFRJ. U K. Srbiji veoma cenjene škole, formalno u rangu gimnazijskih realki, ali je npr. rošule u Beogradu imala veći ugled i od čuvenog beogradskog Liceja. Primeri: Petar je rošulaš ili Steva rošula, a njegov brat Živko ide za sveštenika ili Naša kćer Dunja, pošto se ispisala iz rošule, abortirala je itd.
Verujem da je sada barem deo zabune otklonjen. Tražeći dalje informacije, u najnovijem izdanju Srpske enciklopedije nailazimo na sledeću odrednicu (treći tom, 281. strana):
Rošule je poseban vid srednje škole koji u Srbiji nastaje 1883. godine ukazom Kralja Milana Obrenovića, a po savetu i zalaganju čuvenog „nemačkog đaka“ i pedagoga Joakima Vićentijevića. Po dobijanju statusa kraljevine, Srbija tih dana kreće putem ubrzanog kulturnog, vojnog a posebno industrijskog razvoja. Mladi i orni, novi srpski preduzetnici i fabrikanti kreću u borbu za preporođeno evropsko tržište, umorno i zasićeno skupom i nekvalitetnom robom iz prekookeanskih kolonija. U to vreme bio je običaj da država šalje svoje najbolje đake na školovanje u inostranstvo, uglavnom u Francusku i Nemačku.
Najbolji način da se ovi mladi stručnjaci oduže otadžbini je bio povratak u nj te savetodavni rad na projektu sveopšteg društvenog i narodnog preporoda. Kako je Evropa odavno bila prošla početne faze industrijalizacije, mlada balkanska kraljevina je mogla da uči na njenim greškama. Ubrzo, zalaganjem čitavog naroda i po planovima nove, narodne, intelektualne elite Srbija ulazi u red najjačih industrijskih sila Evrope. Brz napredak beleže metalska, tekstilno-prerađivačka, mesno-prerađivačka industrija te, u svetu mlada, industrija motornih vozila.
Shvatajući značaj prosvete za dalji napredak, najviđeniji ljudi u Društvu srpske slovesnosti, preteči SANU-a, vrše stalni pritisak na državne vlasti u cilju osavremenjavanja srpskog školstva. Među njima je i J. Vićentijević. Doktor pedagogije i bivši student u Lajpcigu i Kenigsbergu, Vićentijević predlaže otvaranje nove, strukovne, vrste srednjih škola. Srpska privreda se tada hvatala u koštac sa novim tehnološkim izazovom — konstrukcijom raketnih motora za potrebe engleske astro-nautičke industrije. Kao najagilnija na tadašnjoj evropskoj sceni, srpska preduzeća (među njima posebno su se isticali Fabrika raketoplana „Topola“ iz Knića i Industrija tečnih pogonskih goriva „Prvi ustanak“ iz Šapca) po posebnoj povelji Kraljice Ujedinjenog Kraljevstva Velike Britanije i Irske i Carice Indije, Viktorije, dobijaju privremeni monopol na snabdevanje ove, za gordi Albion, strateške industrije. Ipak monopol je bio privremen i ruski giganti su lako mogli oteti ovo tržište. Vićentijević tada predlaže Vladi i Dvoru osnivanje posebne škole koja bi se bavila isključivo obrazovanjem kadrova za potrebe raketne industrije. I tako, 1. septembra 1883. godine u Beogradu počinje sa radom prva u nizu rošula.
Otkuda ovaj pomalo čudan naziv? Najveći izazov u ono vreme u konstrukciji raketnih motora su bili proračuni razlika u gustinama fluida što je bilo ključno za projekciju snage motora, kao i za korektnu konstrukciju aerodinamičkog profila samog raketoplana. Efikasno rešenje ovih problema davalo je odlučujuću prednost u nemilosrdnoj trci protiv ruskih konstruktorskih biroa (najčuveniji su bili oni u Sadskoj i Donjokristlovskoj guberniji) koji su u to vreme dobijali, za Srbiju nedostižne, beneficije iz petrogradske carske kase. Nove škole u Srbiji su stoga imale zadatak da namenski školuju svršene osnovce upravo u oblasti dinamike i gustine fluida. Budući da je studirao u Nemačkoj, Vićentijević predlaže da se škole nazovu po neologizmu koji je skovao od grčkog malog slova ρ (ro) koje je u SI sistemu slovilo za oznaku gustine supstancije te nemačke imenice die Schule što na srpskom znači škola — doslovce: škola o gustini, ili gustinska škola. Nadležnima se ovaj predlog veoma svideo te je naziv i usvojen.
Po Kraljevom Ukazu nove „izvanrednae gimnaziske realke fizikalne fele“ su mogli pohađati „muškinje, te ženskinje iz dobrieh i uglednieh porodica, sa navršenom osnovnom školom“. Pitomci su dobijali za ono vreme pozamašnu stipendiju iz državne kase, a pitomice su bile dužne same da se staraju o izdržavanju, što je dovelo do toga da tada nastane izraz „školni miraz“. Zanimljiva je činjenica da su ove škole činila mešovita odeljenja, tj. nije se pravila razlika između muških i ženskih odeljenja, što je bio jedinstven slučaj u Evropi, a izazvalo je i proteste Crkve i određenog broja roditelja, doduše kratkoga daha. Po završetku školovanja novi mladi fizičari dobijali su zvanje „asistenc za račune fizikalne i raketovaseljenske“ te mogućnost dobijanja povišice i državne klase svake godine.
Rošule će tokom prvog svetskog rata nakratko zaustaviti svoju delatnost, kao i čitava srpska industrija, da bi u posleratnom periodu nastavile rad kada razvijaju posebne akademske veze sa nemačkim naučnicima i tamošnjom rastućom namenskom proizvodnjom. Nakon drugog svetskog rata na vlast dolaze komunisti, koji u sveopštoj čistki uklanjaju iz društvenog života sve napredne i za režim nepoželjne ljude i institucije. Takvu sudbinu zadesiće i rošule, koje bivaju ukinute, a svih 1529 tadašnjih polaznika ovih škola biva stavljeno pod prismotru tajne policije, a neki, koju godinu kasnije, završavaju na Golom Otoku kao „neprijatelji naroda“, onog istog naroda koji upravo rošulama ima da zahvali za tzv. Privredni bum sa kraja 19. i početka 20. veka. Zvaničan izgovor komunističkog režima za gašenje i represiju nad rošulama je optužba da su u predratnom i ratnom periodu ove škole pomagale razvoj nemačke raketne tehnologije (potkrepljeno tajnim dokumentima sovjetske obaveštajne službe, za koje je Milić od Mačve početkom 90-ih dokazao da su falsifikati i da su podmetnuti kako bi se Rusi osvetili Srbima za poraz na engleskom tržištu 80-ih godina 19. veka), kao i da astro-nautička tehnologija kojom su se ove škole bavile državi radnika i seljaka više nije potrebna u uslovima kada su prioriteti postali industrijalizacija sela i naseljavanje plodne vojvođanske ravnice nepismenim življem iz Crne Gore, Bosne i Krajine.
Ipak, rastući geostrateški apetiti komunističke vlasti u Titovoj Jugoslaviji otkrivaju potrebu za naprednim tehnologijama i novim institucijama koje će ih stvoriti, jer već tada je bilo evidentno da sve neobrazovanije stanovništvo koje se, nezadovoljno samoupravnim eksperimentom, sve više povlači u sigurnost sela, nije u stanju da produkuje ideje koje imaju prođu na modernom tržištu, pa čak ni na domaćem (tada, naime, počinju planovi za zamenu dotrajalih elisnih dvokrilaca, kojima se služivlo RV i PVO a koji su bili donacija britanske vlade u vreme Titovog raskida sa Staljinom, novim domaćim nadzvučnim lovcem). U to vreme javlja se ideja o ponovnom pokretanju rošula čime bi se kako tako dao zamajac posrnuloj vojnoj i civilnoj industriji. Zakonski okvir za to dolazi već 1977/78. godine kada stupa na snagu čuveni Zakon o usmerenom obrazovanju, po zamisli hrvatskog kadra u Partiji, Stipeta Šuvara. Novim zakonom se predviđa da će rošule školovati mlade za profil „pomoćnik na poslovima proračuna i modelovanja komora za sagorevanje na turboraketnim motorima novijih generacija“. U situaciji zategnute političke atmosfere tog vremena i rastućih tehnoloških potreba dveju supersila usled pokretanja projekta „Ratovi zvezda“, rošule postižu zavidan uspeh na stranim tržištima i beleže nesvrstanoj atrofiraloj komunističkoj klici poslednje pozitivne poene na svetskoj sceni. Ipak, potpisivanjem sporazuma START I kojim se SAD-u i Sovjetskom Savezu, između ostalog, zabranjuje korišćenje usluga rošula, one gube na značaju i, konačno, prestankom važenja zakona o „šuvaricama“ prestaje da radi i poslednja rošula.
Nikola Pavlović, student, Beograd (25 god)
